ĐIỀU TRỊ HO VÀ LONG ĐÀM TRONG COPD
Tài liệu phát tay cho CLB bệnh nhân COPD (19/05/2006).
Ho là phản xạ sinh lư b́nh thường để bảo vệ đường hô hấp và phổi, bằng cách tống xuất đàm nhớt và dị vật ra khỏi đường hô hấp.
I ĐẶC ĐIỂM HO TRONG COPD:
Ho có đàm tái đi tái lại. Ho và khạc đàm hầu hết các ngày trong ít nhất 3 tháng và trong 2 năm liên tiếp trên bệnh nhân mà các nguyên nhân gây ho kéo dài khác đă được loại trừ. Ho thường vào buổi sáng, nhưng trong đợt kịch phát có thể ho cả ban đêm.
II NGUYÊN NHÂN GÂY HO TRÊN BỆNH NHÂN COPD:
- Do bản thân COPD: ho là một trong những triệu chứng chính của COPD, gây ra bởi hít các chất kích thích, viêm đường hô hấp, tăng sinh đàm, và suy giảm khả năng thanh thải của hệ thống nhung mao.
- Khi đặc điểm ho ở bệnh nhân COPD thay đổi, phải lưu ư coi chừng có nguyên nhân khác đi kèm, trong đó đáng chú ư là ung thư phế quản phổi ( cũng thường gặp ở người hút thuốc lá nhiều và lớn tuổi), và Lao phổi.
- Các nguyên nhân khác có thể phối hợp:
o Do viêm nhiễm cấp tính:
o Viêm nhiễm đường hô hấp trên.
o Viêm phế quản phổi.
o Do chất kích thích:
o Dị vật
o Khói thuốc lá.
o Trào ngược dạ dày thực quản.
o Do bệnh lư tim mạch: suy tim trái.
o Do viêm nhiễm măn tính :
o Dăn phế quản.
o Chảy dịch mũi sau.
o Bệnh xơ nang.
o Nguyên nhân do thuốc:
o Thuốc ức chế men chuyển ( trong điều trị bệnh tim mạch, đái tháo đường…) như Ednyt, Coversyl, .
o Các thuốc dạng khí dung.
o Bệnh phổi hít tái đi tái lại:
o bệnh thần kinh vận động, xơ cứng rải rác.
o Các nguyên nhân khác :
o Tràn dịch màng phổi, liệt dây thanh âm, v..v…
III ĐIỀU TRỊ HO VÀ LONG ĐÀM TRÊN BỆNH NHÂN COPD:
Phải xác định nguyên nhân ho do bản thân bệnh COPD hay có nguyên nhân gây ho khác phối hợp hay không ? T́nh trạng bệnh nhân và tiên lượng của bệnh nhân.
1 Điều trị ho do COPD:
a Loại bỏ các yếu tố kích thích trong môi trường
- Đặc biệt là khói thuốc lá.
- Ngưng thuốc lá là biện pháp hiệu quả nhất để giảm tiết đàm, giảm ho (giảm ho ở 94 -100% bệnh nhân sau khi ngưng thuốc lá, 54% bệnh nhân ho giảm trong ṿng 4 tuần ngưng thuốc lá).
b Điều trị bằng thuốc :
- Ipratropium (ATROVENT) có thể giảm đàm và ho.
- Corticosteroid có thể góp phần làm giảm ho bằng cách giảm tiết đàm và giảm viêm đường thở, nhưng không chuyên biệt cho ho do COPD.
- Kháng sinh có thể làm giảm ho nếu có viêm phế quản ( biểu hiện viêm phế quản là ho tăng, khó thở tăng, tăng lượng đàm, đàm có màu, có thể sốt)
- Thuốc dăn phế quản kích thích beta 2 và Theophylline chưa được chứng minh giảm ho trong COPD.
- Thuốc tan đàm-điều hoà đàm nhày: (carbocysteine, bromhexol, ambroxol, Recombinant human DNAse) làm loăng đàm khi đàm nhiều, dày, dai. Tuy nhiên việc sử dụng thường quy thuốc tan đàm cho bệnh nhân COPD c̣n đang bàn căi.
- Phần lớn nghiên cứu thấy rằng thuốc tan đàm không cải thiện chức năng hô hấp và triệu chứng, một số nghiên cứu cho thấy có giảm tần suất đợt kịch phát.
- Tuy nhiên N acetyl cystein, vừa có tác dụng tan đàm và chống oxy hoá, có khả năng giảm số lần vào cơn kịch phát và nhập viện khoảng 25- 30%.
- Không khuyến cáo sử dụng rộng răi thuốc tan đàm cho bệnh nhân COPD.
- Thuốc chống ho: dù ho là triệu chứng khó chịu của COPD, nhưng ho có vai tṛ bảo vệ, không nên sử dụng thuốc chống ho trên COPD giai đoạn ổn định.
- Điều trị các bệnh lư phối hợp gây ho.
2 Điều trị long đàm cho bệnh nhân COPD.i
a Ứ đọng đàm nhớt gây hẹp hoặc tắc nghẽn đường hô hấp g khó thở, xẹp phổi, nhiễm trùng. Cần các biện pháp long đàm khi đàm dày, dai, khó khạc.
b Ngoài các biện pháp như điều trị ho kể trên, bệnh nhân c̣n được khuyên uống đủ nước, làm ẩm không khí trong pḥng, vật lư trị liệu lồng ngực.
- Như trên đă nêu, việc dùng thuốc tan đàm để làm loăng chất tiết và thúc đẩy quá tŕnh thanh thải c̣n đang bàn căi.Loại thường được dùng trong COPD là N-acetylcysteine (ACEMUC, MUCOMYST): dạïng uống và khí dung. Tác dụng phụ của thuốc tan đàm dạng khí dung như N-acetylcysteine có thể gây co thắt đường thở, nôn, nổi mẩn. Thuốc viên có thể gây nôn và tiêu chảy.
- Recombinant human DNAse (alfadornase, Pulmozyme®) có hiệu quả trên một số bệnh nhân bệnh xơ nang, nhưng không hiệu quả trong điều trị đợt cấp COPD.
c Vật lư trị liệu lồng ngực:
- Bệnh nhân sẽ được thầy thuốc hướng dẫn phương pháp vật lư trị liệu phù hợp với t́nh trạng của ḿnh.
- Gơ (vỗ lưng), rung , dẫn lưu tư thế, kiểm soát ho, kỹ thuật thở ra gắng sức.
+ Gơ (Percussion): gơ vào thành ngực nhịp nhàng với bàn tay khum lại. Gơ từng bên phổi trong 1-2 phút mỗi lần. Mục đích làm tan chất tiết dày trong phổi để có thể khạc ra.
+ Rung (Vibration) :có thể thực hiện bằng tay hay dụng cụ. Thực hiện thao tác trong khi bệnh nhân hít thở sâu. Người kỹ thuật viên đặt tay lên ngực bệnh nhân và tạo một rung động bằng cách co và duỗi nhanh cơ tay và vai trong khi bệnh nhân thở ra. Thao tác này có thể thực hiện vài lần trong ngày. Mục đích làm tan chất tiết dày trong phổi để có thể dễ khạc ra.
+ Kỹ thuật kiểm soát ho và khạc đàm: hít 1 hơi sâu, giữ hơi thở trong vài giây, sau đó ho 2-3 lần.
+ Kỹ thuật thở ra gắng sức (# HUFF Cough).
+ Dẫn lưu tư thế hiệu quả trên bệnh nhân ho tiết đàm lượng nhiều ( > 25-30mL/ngày).
+ Dẫn lưu tư thế là đặt bệnh nhân ở tư thế sao cho tác dụng của trọng lực giúp cho việc dẫn lưu chất tiết từ những phế quản nhỏ hơn ra phế quản lớn và khí quản để có thể ho tống ra ngoài. Bệnh nhân được đặt nằm đầu hay ngực xuống dưới và giữ tư thế này trong khoảng 15 phút. Có thể phối hợp với dẫn lưu tư thế với gơ/ rung để tăng tác dụng.
HUFF Cough:kỹ thuật thở ra gắng sức:
Bước 1:
Ngồi trên ghế.
Thở 3 đến 5 lần chậm và sâu bằng phương pháp thở mím môi và thở bằng cơ hoành. |
Bước 3:
Ép cơ ngực và bụng- mở miệng- và thở ra gắng sức trong khi phát ra âm “huff” (nghe giống tiếng thở dài).
Lập lại một lần. |
Bước 4:
Trở lại thở mím môi và thở bằng cơ hoành.
Lập lại các bước như trên đây từ 2 đến 4 lần.
Khạc đàm ra. |
MỘT SỐ ĐIỂM CẦN LƯU Ư VỀ VIỆC SỬ DỤNG THUỐC TRONG ĐIỀU TRỊ HO:
1. Thuốc giảm ho, ức chế ho : giảm ho do ức chế trung tâm ho ở năo.
Có hai loại :
-Thuốc chống ho có thuốc phiện: Codein ( ví dụ Terpin codein, )
TD phụ: buồn nôn, nôn , táo bón, nghiện, buồn ngủ.
-Thuốc giảm ho không có thuốc phiện : dextromethorphan và benzonatate
không gây nghiện, hơi buồn ngủ.
Trên bệnh nhân ho đàm lượng nhiều, không khuyến cáo sử dụng thuốc giảm ho.
2. Thuốc tan đàm: làm lỏng đàm để dễ ho, không giảm ho (guaifenesin, Terpin hydrat, acetyl cystein…)
3. Thuốc kháng histamin (ví dụ pheniramin) :làm khô đường hô hấp, có rất ít hoặc không giá trị để điều trị ho, trừ trường hợp do dị ứng đường hô hấp trên. Trong trường hợp khác, ví dụ ho do viêm phế quản, thuốc kháng histamin có thể gây nguy hiểm do làm khô chất tiết khiến khó khạc đàm.
4. Thuốc chống sung huyết mũi như phenylephrine, giảm chảy mũi, không giảm ho, trừ trường hợp ho do hội chứng chảy dịch mũi sau.
̉ Các loại thuốc ho trên thị trường có thể phối hợp nhiều nhóm dược chất, do đó phải có ư kiến của bác sĩ trước khi sử dụng cho bệnh nhân COPD.
TÓM TẮT:
-Ho là một trong những triệu chứng chính của COPD, gây ra bởi hít các chất kích thích, viêm đường hô hấp, tăng sinh đàm, và suy khả năng thanh thải của hệ thống nhung mao.
-Điều trị ho chủ yếu là giảm sinh đàm và giảm viêm đường hô hấp bằng cách loại bỏ các yếu tố kích thích từ môi trường, đặc biệt là khói thuốc lá.
-Ipratropium có thể giảm sinh đàm và ho.
-Thuốc tan đàm th́ hiệu quả chưa chắc chắn.
-Mặc dù hiệu quả của corticosteroid và kháng sinh trên ho không chuyên biệt, nhưng có thể giảm ho trong đợt kịch phát COPD.
-Nên tránh các thuốc giảm ho không đặc hiệu khác.
-Khi đặc điểm ho trên bệnh nhân COPD thay đổi, phải lưu ư coi chừng có nguyên nhân khác kèm theo ( lao, ung thư phế quản phổi..v…v). Điều trị các nguyên nhân phối hợp.
-Điều trị long đàm cho bệnh nhân COPD bao gồm dùng thuốc, vật lư trị liệu lồng ngực, uống đủ nước, làm ẩm không khí.
KẾT LUẬN :
Ho trên bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn măn tính do bản thân COPD, cũng có thể kết hợp với các nguyên nhân khác. Phải khám bác sĩ để biết nguyên nhân ho và có cách điều trị thích hợp. Bệnh nhân không tự ư sử dụng thuốc giảm ho, thuốc tan đàm hoặc kháng sinh gây tốn kém, hơn nữa có thể làm cho bệnh diễn tiến nặng hơn.
| 
ĐÀO TẠO LIÊN TỤC
